कास्की/ पोखराको हेमजा—एक समय ‘आलु गाउँ’ भनेर चिनिने यो ठाउँ आज किसानका लागि अस्तित्व जोगाउने संघर्षको मैदान बन्दै गएको छ। खेतबारीभन्दा घरका छाना छिटो बढ्न थालेपछि यहाँका किसानहरू आफ्नै जमिनमा खेती टिकाउने कि बेचेर बसाइँ सर्ने भन्ने दोधारमा परेका छन्।
स्थानीय किसान चन्द्रकान्त तिमिल्सिना भन्छन्, “हामीले आलुले हेमजालाई चिनायौँ, तर अब त्यही आलु हराउँदै जाँदा हाम्रो पहिचान पनि हराउने हो कि भन्ने डर छ।” उनको अनुभवमा, २०४० को दशकदेखि सुरु भएको व्यावसायिक आलुखेतीले हेमजालाई देशभर चिनाएको थियो। तर अहिले त्यही खेती घट्दो क्रममा छ।
पछिल्लो दशकमा बस्ती विस्तार ५२ प्रतिशतभन्दा बढीले बढेको तथ्याङ्कले देखाउँछ। खेतबारी प्लटिङमा परिणत हुँदै जाँदा किसानको संख्या घट्दो छ। अहिले करिब ५९० हेक्टरमा मात्र आलु खेती सीमित भएको छ, जबकि हेमजाको कुल क्षेत्रफल १३ हजार ५ सय हेक्टर छ।
किसानहरूका अनुसार मुख्य समस्या सहरीकरण मात्रै होइन, खेतीलाई दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित गर्ने स्पष्ट नीति अभाव पनि हो। महानगरले केही अनुदान र प्रोत्साहन कार्यक्रम ल्याए पनि जमिनको ठूलो हिस्सा आवासका लागि वर्गीकरण गरिएकाले खेतीयोग्य जमिन जोगाउन कठिन भइरहेको उनीहरू बताउँछन्।
“हामीलाई अनुदानभन्दा बढी जमिन जोगाउने नीति चाहिएको छ,” एक स्थानीय कृषक भन्छन्, “घर बन्ने क्रम रोकिएन भने खेती कसरी टिक्छ?”
तर अझै पनि केही किसान आशावादी छन्। हेमजामा उत्पादित आलुले पोखराको बजारमा ठूलो हिस्सा ओगट्ने गरेको छ। यहाँको उत्पादन बजारमा पुगेको बेला बाहिरबाट आउने आलुको आयात झन्डै आधा घट्ने स्थानीय तहको दाबी छ।
आलुखेतीलाई जोगाउन चिस्यान केन्द्र स्थापना, आलु महोत्सवजस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गरिएका छन्। विष्णुपादुका क्लबले २०६६ सालदेखि गर्दै आएको ‘हेमजा आलु महोत्सव’ किसानका लागि उत्पादन बिक्री गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ। यस वर्ष पनि ५० टनभन्दा बढी आलु संकलन भइसकेको छ भने ८० टन बिक्री गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।
तर यस्ता प्रयासले मात्र पुग्ने कि नपुग्ने भन्ने प्रश्न किसानहरूमाझ अझै छ। उनीहरू भन्छन्—यदि यही गतिमा खेत घट्दै गयो भने ‘आलु गाउँ’ भन्ने नाम इतिहासमा सीमित हुने दिन टाढा छैन।
हेमजाका किसान अहिले एउटै प्रश्न सोधिरहेका छन्—“हामीले खेती जोगाउने कि शहरले हामीलाई विस्थापित गर्ने?”
खुसी
दुःखी
अचम्मित
उत्साहित
आक्रोशित
